Het doel van deze PGS-richtlijn is om vast te leggen met welke maatregelen de risico's van het bedrijfsmatig stallen, onderhouden en repareren van motorvoertuigen (en werktuigen) voorzien van een gasvormig waterstof (H₂)-installatie en/of vloeibaar waterstof (LH₂)-installatie te beheersen zijn. Dit wordt in samengevat. Bij het begrip motorvoertuigen behoort ook te worden gedacht aan voertuigen die niet aan het wegverkeer deelnemen, zoals heftrucks, tractoren en andere werktuigen mits er sprake is van voortbewegen.

Werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd aan het gassysteem zelf of aan motorvoertuigen die weliswaar een gassyteem hebben maar waar geen werkzaamheden aan het gassyteem worden uitgevoerd.

Veel informatie over H₂-installaties van motorvoertuigen en de veiligheidsaspecten hiervan is te vinden in de publicatie: Waterstof als brandstof voor voertuigen: aandachtspunten voor incidentbestrijding van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV, 2018).

Afbakening PGS 26-2

De maatregelen in deze richtlijn zijn gebaseerd op een risicobenadering die uitgaat van scenario's die zich voor kunnen doen binnen een bepaalde typical. Op basis van de scenario's zijn doelen geformuleerd waarmee wordt beoogd een aanvaardbaar veiligheidsniveau te creëren. Uit de doelen zijn vervolgens maatregelen afgeleid. Deze maatregelen verkleinen de kans op een incident, of voorkomen of beperken de nadelige gevolgen van een incident. Informatie over de risicobenadering staat in van deze richtlijn.

PGS 26-2 is van toepassing op het bedrijfsmatig stallen, onderhouden en repareren van motorvoertuigen en werktuigen voorzien van een gasvormig waterstof (H₂)-installatie en/of vloeibaar waterstof (LH₂)-installatie.

Deze richtlijn is van toepassing op motorvoertuigen en werktuigen die worden aangedreven door waterstof. Daar waar in deze richtlijn wordt gesproken over motorvoertuigen worden ook steeds werktuigen bedoeld.

Het stallen van een motorvoertuig bestaat volgens deze richtlijn uit het in voorraad hebben (nieuw en occasions) of buiten dienst hebben (bijvoorbeeld bij bussen, vrachtwagens of taxi’s ) van motorvoertuigen. Dit kan zowel in een stallingsgarage of showroom als op een afgeschermd parkeerdek of parkeerterrein behorende bij een bedrijf. Ook het in bewaring hebben van een motorvoertuig van derden dat voor onderhoud of reparatie is aangeboden maar nog niet in de waterstofwerkplaats aanwezig is, of wel in de waterstofwerkplaats aanwezig is maar nog niet dezelfde werkdag door de chauffeur is opgehaald (in de stalling of waterstofwerkplaats buiten werktijden aanwezig), valt hieronder. De richtlijn geldt ook voor het stallen van H₂ en LH₂ vrachtwagens op een afgeschermd parkeerterrein behorende tot een distributiecentrum, bouwplaats of daarmee vergelijkbaar bedrijf.

Het bevoorraden van ladingtanks van vrachtauto’s of het vullen van brandstoftanks (na onderhoud) valt niet onder het toepassingsgebied van deze PGS. Hierop is de PGS 35 van toepassing.

Het toepassingsgebied van deze richtlijn beperkt zich expliciet tot het stallen en omvat niet het parkeren. Het verschil tussen parkeren en stallen is gelegen in de groep van gebruikers. Bij stallen gaat het om een vaste groep bedrijfsmatige gebruikers, ter plaatse bekend en (vaak) met een vaste parkeerplaats. Bij parkeren gaat het daarentegen om niet regelmatige gebruikers die elkaar afwisselen.

Het stallen en parkeren van personenauto’s door particulieren is geregeld in NEN 2443 en valt niet onder de reikwijdte van PGS 26-2.

Uitsluitend bedrijfsmatige activiteiten vallen binnen de reikwijdte van de PGS 26-2. Het niet-bedrijfsmatig stallen van motorvoertuigen met een H₂- of LH₂-installatie behoort te worden geregeld in een herziene versie van NEN 2443.

Tot het repareren en onderhouden van een motorvoertuig behoort ook het proefdraaien en reviseren van de motor, het verrichten van plaat- en spuitwerkzaamheden alsmede het (de)monteren van een H₂- en/of LH₂-installatie en het onderhoud daaraan.

Deze richtlijn is niet van toepassing op (lees: heeft als ondergrens) het stallen / tijdelijke aanwezig hebben van maximaal twee motorvoertuigen met een H₂-installatie (niet LH₂ dus) onder de volgende voorwaarden:

• Het ledig gewicht, vermeerderd met het laadvermogen, van de twee motorvoertuigen bedraagt per voertuig minder dan 3 500 kg, én
• er worden geen werkzaamheden verricht aan de voertuigen.

Deze richtlijn gaat niet in op de emissies naar bodem, water en lucht. Eisen over emissies naar bodem, water en lucht staan in de regels op grond van de Omgevingswet. Wel zijn bodem-, water- en luchtaspecten genoemd als dit consequenties heeft voor de veiligheid en gezondheid van werknemers en voor de veiligheid van de omgeving. Een voorbeeld is een plas met gevaarlijke stoffen. Dit heeft niet alleen risico’s voor de bodem. De gevaarlijke stof kan namelijk ook uitdampen of in brand raken en schadelijke effecten hebben op de veiligheid en gezondheid van werknemers of de omgeving. De maatregel van een lekbak heeft dan meerdere doelen.

In zijn de typerende fysische eigenschappen en gevaren van H₂- en LH₂-installaties van motorvoertuigen opgenomen ter referentie.

Deze PGS-richtlijn geeft een nadere uitwerking van wettelijke voorschriften op grond van de Omgevingswet, de Arbeidsomstandighedenwet en de Wet veiligheidsregio’s.

In staat een toelichting op de relatie met deze wetgeving. Ook staat in een richtingaanwijzer waarmee duidelijk wordt welke maatregelen een bedrijf moet treffen op grond van deze wettelijke kaders.

Naast de eisen in deze PGS-richtlijn zijn er ook andere wetten en regels waaraan een activiteit moet voldoen. Een voorbeeld daarvan is de Warenwet met bijbehorende Warenwetbesluiten. bij deze PGS-richtlijn bevat meer informatie over de wet- en regelgeving die van toepassing kan zijn op de activiteit uit deze PGS-richtlijn.

Deze PGS-richtlijn bevat naast de PGS-eisen (in blauwe kaders) ook een aantal maatregelen waaraan een bedrijf op grond van andere wetten en regels al moet voldoen. Dit is om de PGS-richtlijn beter leesbaar en toepasbaar te maken. Dit geeft voor een bepaald onderwerp een vollediger beeld van maatregelen die invulling geven aan de doelen.

De maatregelen die al zijn verankerd in direct werkende wetten en regels hebben een aparte status binnen deze PGS-richtlijn. Een bedrijf moet op grond van deze andere wetten en regels al aan deze maatregelen voldoen. Deze maatregelen zijn in de PGS-richtlijn te herkennen aan een oranje kader.

In staan maatregelen. Deze maatregelen geven een invulling aan de stand van de techniek en de stand van de wetenschap en professionele dienstverlening.

Nieuwe activiteiten moeten direct voldoen. In staat voor bestaande activiteiten binnen welke termijn de activiteiten moeten voldoen aan de nieuwe maatregelen.

Als deze PGS-richtlijn verwijst naar een norm (zoals NEN, EN, of ISO) of een ander normdocument of een andere specificatie, gaat het om de uitgegeven publicatie, inclusief wijzigings- of correctiebladen, zoals die op het moment van de publicatie van deze PGS-richtlijn luidde. Dit staat in van deze PGS-richtlijn.

Normen, zoals NEN, EN of ISO of andere normdocumenten of specificaties, worden periodiek opnieuw beoordeeld en zo nodig herzien. De veranderingen zijn vaak beperkt. Wanneer alle bestaande bedrijven toch direct aan de nieuwste versie moeten voldoen, kan dat grote (financiële) gevolgen hebben. Voldoen aan de nieuwste versie hoeft niet per definitie te leiden tot een verbetering van het veiligheidsniveau.

In staat daarom bij de normen waar deze PGS-richtlijn naar verwijst, ook een jaartal. Het gaat om de versie van de norm met dat jaartal, inclusief wijzigings- of correctiebladen. Dat betekent dat deze versie blijft gelden zolang de PGS-richtlijn op dit punt niet is gewijzigd.

Soms zijn normen rechtstreeks van toepassing. Bijvoorbeeld omdat andere wetten en regels naar die norm verwijzen. Dat geldt bijvoorbeeld voor normen die horen bij bindende Europese regels. Voor die normen geldt dat de versie die in die wetten en regels staat, bepalend is.

De PGS 26-2 is van toepassing op het bedrijfsmatig stallen, onderhouden en repareren van motorvoertuigen voorzien van een gasvormig waterstof (H₂)-installatie en/of vloeibaar waterstof (LH₂)-installatie. Bij het beoordelen van de risico's en het formuleren van doelen en maatregelen is uitgegaan van de volgende 6 typicals:

• Typical 1: Waterstofwerkplaats voor motorvoertuigen met een H₂-installatie;
• Typical 2: Waterstofwerkplaats voor motorvoertuigen met een LH₂-installatie;
• Typical 3: Waterstofwerkplaats light voor personenvoertuigen met een H₂-installatie;
• Typical 4: Stalling voor motorvoertuigen met een H₂-installatie;
• Typical 5: Stalling voor motorvoertuigen met een LH₂-installatie;
• Typical 6: Showroom voor personenvoertuigen met H₂-installatie.

Deze typicals worden hierna kort toegelicht.

Bij het uitvoeren van de activiteiten die vallen onder het toepassingsbereik van deze PGS-richtlijn, wordt ervan uitgegaan dat een basisveiligheidsniveau aanwezig is. Dit is op te delen in vier soorten maatregelen:

• beschermende maatregelen die volgens wet- en regelgeving standaard bij de activiteiten nodig zijn;
• maatregelen die volgens bewezen en geaccepteerde goede praktijken niet weg te denken zijn. Dit zijn maatregelen voor ontwerp, constructie, in bedrijf nemen, gebruik, onderhoud of modificatie, inspectie en uit bedrijf nemen;
• good housekeeping. Dit is een begrip dat staat voor de algemene zorg bij, netheid en orde van een activiteit of een bedrijfsonderdeel. Good housekeeping is een belangrijke factor bij het voorkomen van gevaarlijke situaties. Er wordt vanuit gegaan dat een bedrijf deze zaken op orde heeft, zoals ook is beschreven in de zorgplichtartikelen van de Omgevingswet en de Arbeidsomstandighedenwet;
• maatregelen voor goed vakmanschap. Dit staat voor vaardigheden van werknemers om kwalitatief goed werk te leveren, en daarbij veilig en gezond te werken.

Uitgangspunt is dus dat een bedrijf met bovenstaande maatregelen in werking is.

Installaties of activiteiten die onder deze PGS-richtlijn vallen kunnen zo complex zijn, dat hiervoor een veiligheidsbeheerssysteem nodig is. Dat is in ieder geval nodig als een activiteit plaatsvindt bij een Seveso-inrichting. Vaak gelden dan eisen voor de opzet en inhoud van dat systeem volgens NEN-EN-ISO 14001, ISO 45001, NTA 8620 of het Besluit activiteiten leefomgeving.

Deze PGS-richtlijn is gebaseerd op een risicobenadering waarbij op een systematische manier doelen en maatregelen zijn geformuleerd. Op basis van kennis en kunde van deskundigen van bedrijfsleven en overheid zijn verschillende scenario's geïdentificeerd. Een scenario is een reeks opeenvolgende gebeurtenissen die leiden tot een ongewenste (gevaarlijke) gebeurtenis.

Het risico is altijd een combinatie van de ernst van de gevolgen (effect) van een (ongewenste) gebeurtenis en de waarschijnlijkheid (kans) dat de gebeurtenis zich voordoet: risico = kans × effect.

Scenario's met de kleinste kans of met het kleinste effect worden beschouwd als scenario met een laag risico. Deze staan niet in de PGS-richtlijn. De scenario's met een middelhoog tot hoog risico zijn in deze PGS-richtlijn beschreven.

Op basis van een scenario is een doel beschreven om ervoor te zorgen dat:

• de kans op de ongewenste gebeurtenis zo veel mogelijk wordt beperkt, en
• de nadelige gevolgen van de ongewenste gebeurtenis worden voorkomen of zo veel mogelijk worden beperkt.

Soms zijn er meerdere scenario's die met hetzelfde doel kunnen worden gedekt. Per doel zijn er een of meer maatregelen uitgewerkt die er samen voor moeten zorgen dat aan het doel wordt voldaan. Een maatregel kan van belang zijn voor meerdere doelen. De risicobenadering geeft de gebruiker van de PGS-richtlijn meer inzicht in het 'waarom' van opgenomen maatregelen.

Voor de risicobenadering zijn verschillende methodes mogelijk. Vaak is de SWIFT-methode gebruikt. SWIFT staat voor Structured What If Technique. Deze methode is gebruikt in combinatie met scenario-identificatie op basis van verschillende bronoorzaken afkomstig uit de HAZOP-methode. HAZOP staat voor Hazard en Operability.

Meer informatie over de gebruikte methodes staat in de Handreiking generieke risicobenadering. Deze is terug te vinden op de PGS website: https://publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl/.

Scenario's met een laag risico worden niet in deze PGS-richtlijn behandeld. Dit betekent niet dat een bedrijf daar geen aandacht aan hoeft te besteden. Maatregelen voor scenario's met een laag risico kunnen ook door andere wetten, regels, richtlijnen of afspraken worden geborgd.

De scenario's in deze PGS-richtlijn horen bij de risicoanalyse die het PGS-team heeft uitgevoerd. Voor sommige activiteiten geldt ook een wettelijke plicht om een risicoanalyse uit te voeren. Bedrijven zijn bijvoorbeeld op grond van het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016 (WBDA 2016) verplicht om voor installaties die hieronder vallen een risicoanalyse uit te voeren. De risicoanalyse van het PGS-team komt niet in de plaats van deze verplichte risicoanalyse.

Scenario's gaan uit van ongewenste gebeurtenissen. Bij het identificeren van scenario's zijn niet alle ongewenste gebeurtenissen meegenomen. Terrorisme en neerstortende vliegtuigen zijn daar voorbeelden van. Scenario's die voortkomen uit natuurgeweld, zijn als dat relevant is wel benoemd, maar niet verder uitgewerkt in doelen en maatregelen. De enige uitzondering is blikseminslag. Voor natuurgeweld, zoals overstromingen en aardbevingen, geldt dat de kans hierop afhangt van de locatie van de activiteit. Bedrijven moeten zelf beoordelen of er een verhoogde kans is op aardbevingen of overstromingen en ook wat de gevolgen van zo'n gebeurtenis kunnen zijn voor de veiligheid. Aan de hand daarvan kan een bedrijf in overleg met het bevoegd gezag vaststellen welke maatregelen nodig zijn om de gevolgen te beperken.

Bedrijven die onder de Seveso-richtlijn vallen en worden beschouwd als hogedrempelinrichting, moeten in het veiligheidsrapport ingaan op natuurlijke oorzaken van zware ongevallen, zoals aardbevingen of overstromingen.

Een toelichting op de PGS-risicobenadering en hoe de PGS-teams deze hebben aangepakt staat in de Handreiking generieke risicobenadering.

De risicobenadering is uitgevoerd in sessies met het PGS 26-2 team, onder begeleiding van een externe deskundige, en is gebaseerd op representatieve gangbare H₂- en LH₂-installaties bij motorvoertuigen. De risicobenadering is niet uitputtend. Het is altijd mogelijk dat zich scenario's voordoen die niet zijn beschreven. De risicoanalyse geeft een kwalitatief inzicht in de kans en gevolgen van een scenario. Het PGS-team heeft de risico’s van de scenario’s geëvalueerd, geclassificeerd en gerangschikt. Daarbij is gebruikgemaakt van de kwalitatieve risicomatrix van de generieke risicobenadering. Hiermee is bepaald of het scenario relevant is voor de PGS. Als het scenario relevant is voor de PGS, identificeert het team maatregelen op basis van de huidige stand der techniek (bijvoorbeeld uit bestaande PGS'en, gehanteerde normen en andere referentiedocumenten). Als het om nieuwe activiteiten gaat, zal in overleg met betrokken experts worden bekeken welke maatregelen toegepast worden en/of toepasbaar zijn.

De risicomatrix is vervolgens gebruikt om te beoordelen of de maatregel: het risico vermindert, de kans op optreden van de ongewenste gebeurtenis verkleint, of de omvang of ernst van de gevolgen vermindert.

Voor de geïdentificeerde maatregelen is vervolgens getoetst of ze als maatregel in de PGS moeten worden opgenomen. Dit gebeurt op basis van de gezamenlijke kennis en inzichten van deskundigen in het PGS-team.

In dit deskundig oordeel worden dus meerdere aspecten meegewogen. In elk geval zijn dit wettelijke randvoorwaarden, zoals de best beschikbare techniek, de stand van de wetenschap en de arbeidshygiënische strategie. De positie van het scenario in de matrix is daarbij een hulpmiddel dat inzicht geeft. De risicomatrix kan niet worden gezien als normatief kader.

Dit hoofdstuk beschrijft de scenario's die realistisch en relevant zijn voor het bedrijfsmatig stallen, onderhouden en repareren van motorvoertuigen voorzien van een gasvormig waterstof (H₂)-installatie en/of vloeibaar waterstof (LH₂)-installatie.

De scenario's worden beschreven aan de hand van de 6 typicals zoals genoemd in en zijn steeds onderverdeeld in: oorzaakscenario's en gevolgscenario's. Elk scenario heeft een nummer. Het is weergegeven als S1, S2 en verder. Bij elk scenario horen doelen. Die zijn aangegeven met de nummers van de doelen, dus D1, D2 en verder. De beschrijvingen van de doelen staan in . Bij de maatregelen in is steeds aangegeven welke scenario's en doelen daar een rol bij spelen.

Bij het beschrijven en beoordelen van de scenario's is veelal uitgegaan van twee typen lekkages, te weten:

• een kleine lekkage van < 1 g/s;
• een grote lekkage van ⪰ 1 g/s.

Deze indeling is gebaseerd op de NPR 7910-1. Bij een kleine lekkage is verondersteld dat het scenario zich niet zodanig zal ontwikkelen dat dit zal escaleren met effecten tot buiten de erfgrens van de bedrijfslocatie tot gevolg. Bij grote lekkages is escalatie met effecten tot buiten de erfgrens wel als uitgangspunt genomen.

Deze PGS beschrijft doelen en maatregelen die kunnen worden getroffen om de veiligheid te waarborgen.

Elke maatregel beoogt een risico te verminderen. Dit gaat om hoge en middelhoge risico's voor:

• Omgevingsveiligheid: Het voorkomen van ongewone voorvallen en het beperken van de gevolgen daarvan voor de omgeving met het oog op het waarborgen van de veiligheid voor de omgeving;

• Arbeidsveiligheid: Het voorkomen van ongevallen met gevaarlijke stoffen en het beperken van de gevolgen daarvan en het voorkomen van blootstelling van werknemers aan gevaarlijke stoffen;

• Brandbestrijding en Rampenbestrijding: Het beperken van de gevolgen van een brand, incident met gevaarlijke stoffen of ramp en het borgen van een doelmatige rampenbestrijding.

De meeste maatregelen hebben grondslagen in meerdere wetten. Bij elke maatregel staat deze grondslag vermeld. Daarmee wordt duidelijk dat:

• maatregelen die zijn gesteld voor de omgevingsveiligheid, moeten worden nageleefd op grond van de Omgevingswet. In zijn deze maatregelen aangeduid met omgevingsveiligheid en met brandpreventie (Brandpreventie en -mitigatie Omgevingsveiligheid);
• maatregelen die zijn gesteld in het belang van de arbeidsveiligheid en gezondheid, moeten worden nageleefd op grond van de Arbeidsomstandighedenwet en Warenwet. In [hoofdstuk 7] zijn deze maatregelen aangeduid met arbeidsveiligheid;
• maatregelen die zijn gesteld in het belang van brand- of rampenbestrijding, moeten worden nageleefd op grond van de Wet veiligheidsregio's. In zijn deze maatregelen aangeduid met rampenbestrijding (Brand- of Rampenbestrijding).

Eerst zijn de doelen beschreven in en daarna de maatregelen in . De doelen zijn gekoppeld aan scenario's uit en de maatregelen zijn gekoppeld aan doelen uit .

In de Arbeidsomstandighedenwet staan verplichtingen met het oog op de veiligheid en gezondheid van werknemers. Voor bedrijven waar wordt gewerkt met gevaarlijke stoffen, zijn het voorkomen van ongevallen met die stoffen en het beperken van de gevolgen daarvan voor werknemers belangrijke doelen. Een ander belangrijk doel is het voorkomen van blootstelling aan gevaarlijke stoffen bij werknemers.

In het Arbeidsomstandighedenbesluit, een verdere uitwerking van de doelvoorschriften in de Arbeidsomstandighedenwet, staan nadere regels waaraan zowel werkgever als werknemer zich moet houden om arbeidsrisico's tegen te gaan. De Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit geven in sommige artikelen de minister van SZW de bevoegdheid om nadere regels te stellen. Deze zijn uitgewerkt in de Arbeidsomstandighedenregeling. Deze regeling geeft dus nadere uitleg voor bepaalde onderwerpen uit de Arbeidsomstandighedenwet en het Arbeidsomstandighedenbesluit maar behoort ook tot de reguliere wetgeving. Een bedrijf kan dus te maken hebben met de Arbeidsomstandighedenwet, het Arbeidsomstandighedenbesluit en de Arbeidsomstandighedenregeling.

De overheid geeft via de Arbeidsomstandighedenwet een wettelijk kader met zo min mogelijk regels en administratieve lasten. Werkgevers en werknemers kunnen samen afspraken maken over hoe zij kunnen voldoen aan de voorschriften die de overheid stelt. Deze afspraken kunnen worden vastgelegd in een arbocatalogus. Een arbocatalogus is van kracht voor een bedrijfstak. Deze catalogus beschrijft technieken en manieren, goede praktijken, normen en praktische handleidingen voor veilig en gezond werken.

Daarnaast spelen de PGS-richtlijnen een belangrijke rol bij het bepalen of werkgevers aan hun wettelijke verplichtingen voldoen. De Nederlandse Arbeidsinspectie betrekt de PGS-richtlijnen bij het toezicht op de naleving van de wettelijke voorschriften en de handhaving daarvan. De Nederlandse Arbeidsinspectie moet de maatregelen die zijn aangewezen in de beleidsregel PGS-richtlijnen, gebruiken bij het toezicht op de naleving. Een vanuit arbeidsomstandigheden gezien gelijkwaardige maatregel kan eveneens worden toegepast indien deze voldoet aan de criteria uit . Eventueel kan de Nederlandse Arbeidsinspectie maatregelen uit een PGS-richtlijn via een eis tot naleving verplicht stellen. Dit staat in artikel 27 van de Arbeidsomstandighedenwet.

De maatregelen met het oog op arbeidsveiligheid zijn te herkennen aan arbeidsveiligheid.

In hoofdstuk 8 staat beschreven wat de criteria zijn voor gelijkwaardige maatregelen vanuit arbeidsomstandigheden gezien.

De veiligheidsregio's hebben de taak om gemeenten te adviseren over branden, rampen en crises. Dit staat in artikel 10 van de Wet veiligheidsregio's (Wvr).

De brandweer is een onderdeel van de veiligheidsregio. De taken van de brandweer staan in artikel 25 Wvr. Dit zijn:

• het voorkomen, beperken en bestrijden van brand;
• het beperken van brandgevaar;
• het voorkomen, beperken en bestrijden van ongevallen anders dan bij brand.

Daarnaast dragen de veiligheidsregio's zorg voor:

• de voorbereiding op de bestrijding van branden, rampen en crises;
• het organiseren van de rampenbestrijding;
• het adviseren van andere overheden en organisaties op het gebied van brandpreventie, brandbestrijding en het voorkomen, beperken en bestrijden van ongevallen met gevaarlijke stoffen. Hiertoe hoort ook het adviseren van het bevoegd gezag Omgevingswet over voorschriften voor brandbestrijding en rampenbestrijding in omgevingsvergunningen.

Tot slot hebben de veiligheidsregio's een wettelijke taak tot het uitvoeren van inspecties bij Seveso-inrichtingen (artikel 13.17 van het Omgevingsbesluit en artikel 61 van de Wvr) en het opleggen van een bedrijfsbrandweeraanwijzing (artikel 31 van de Wvr).

Bij het uitvoeren van deze taken gebruiken de veiligheidsregio's PGS-richtlijnen. Brandbestrijding en rampenbestrijding omvat brandveiligheid, maar ook het ongecontroleerd vrijkomen van gevaarlijke stoffen die een bedreiging vormen voor de omgeving.

Algemene (brand)veiligheidseisen voor bouwwerken zijn geen onderdeel van PGS-richtlijnen maar volgen uit het Bbl. De maatregelen die zijn gericht op brandpreventie en brandbestrijding op grond van de Omgevingswet, zijn aangeduid met brandpreventie.

De maatregelen die zijn gesteld in het belang van de brandbestrijding en rampenbestrijding op grond van de Wvr, zijn aangeduid met rampenbestrijding.

In dit hoofdstuk zijn de doelen beschreven die relevant zijn voor het veilig bedrijfsmatig stallen, onderhouden en repareren van motorvoertuigen voorzien van een gasvormig waterstof (H₂)-installatie en/of een vloeibaar waterstof (LH₂)-installatie . Met deze doelen is beoogd het risico zo veel mogelijk te beperken.

Bij elk doel staat met welke maatregelen aan het doel kan worden voldaan. Hierbij is het onderwerp van de maatregel vermeld. De volledige maatregel is beschreven in .

Elk doel heeft een uniek nummer. Bij de maatregelen in staat steeds vermeld aan welke doelen de maatregel invulling geeft.

Dit hoofdstuk bevat maatregelen. Het bevat de verschillende preventieve en repressieve maatregelen die invulling geven aan de doelen zoals opgenomen in . Dit kunnen bouwkundige, (installatie)technische en organisatorische maatregelen zijn. Als deze maatregelen zijn getroffen, wordt in elk geval aan de gestelde doelen voldaan.

Elke maatregel heeft een nummer en een onderwerp. Dit nummer en onderwerp komen overeen met de aanduiding van de maatregel bij de doelen in .

Bij elke maatregel is met de markeringen omgevingsveiligheid, brandpreventie, arbeidsveiligheid en rampenbestrijding aangegeven wat de wettelijke basis is.

omgevingsveiligheid: Maatregel gericht op omgevingsveiligheid met een grondslag in de Omgevingswet.

brandpreventie: Maatregel gericht op brandpreventie en brandbestrijding met een grondslag in de Omgevingswet (adviesrol Veiligheidsregio/brandweer).

arbeidsveiligheid: Maatregel gericht op arbeidsveiligheid met een grondslag in de Arbeidsomstandighedenwet.

rampenbestrijding: Maatregel gericht op brand- of rampenbestrijding met een grondslag in de Wet veiligheidsregio's.

Maatregelen die vergelijkbaar zijn met direct geldende eisen uit andere wetgeving, zijn herkenbaar aan een oranje kader. Deze maatregelen hebben de letters 'MW' voor het nummer. Onder deze maatregelen staat een referentie naar de wettelijke bepaling bij de desbetreffende maatregel.

In de PGS kunnen minimumafstanden opgenomen zijn bedoeld om escalatie van een voorzienbaar incident in of nabij een PGS voorziening naar een ander installatieonderdeel, bouwwerken, opslagen en mensen niet zijnde werkenden (domino-effect) te voorkomen of te beperken. Deze minimumafstanden zijn niet hetzelfde als de afstanden die betrekking hebben op de gezondheid en veiligheid van werkenden in het kader van brand- en explosieveiligheid als bepaald in onder meer paragraaf 2a van het Arbeidsomstandighedenbesluit (ATEX). Die afstanden zijn onderdeel van het explosieveiligheidsdocument en zijn bijvoorbeeld afhankelijk van de zonering en mogelijke andere aanwezige stoffen. De arbeidsomstandighedenwetgeving gaat bij de berekening van de afstanden uit van worstcasescenario en -situatie waardoor de interne veiligheidsafstanden groter kunnen zijn dan diegene in de PGS-richtlijn.

Europese Richtlijn drukapparatuur (PED)

Een H₂- of LH₂-installatie is drukapparatuur. Met de term drukapparatuur wordt apparatuur bedoeld met een inwendige druk die hoger is dan de omgevingsdruk. De exacte definitie van drukapparatuur volgt uit de Europese Richtlijn drukapparatuur (PED) en luidt als volgt: ‘drukapparatuur’ of ‘drukapparaten’: drukvaten, installatieleidingen, veiligheidsappendages en onder druk staande appendages, inclusief, voor zover van toepassing, de elementen die bevestigd zijn aan onder druk staande delen, zoals flenzen, tubulures, koppelingen, steunconstructies, hijsogen.’

Drukapparatuur wordt onderverdeeld in:

• drukvaten,
• installatieleidingen,
• veiligheidsappendages en
• onder druk staande appendages.

Een enkelvoudig drukapparaat staat nooit op zichzelf, het wordt altijd geïntegreerd in een functioneel geheel. Dit wordt een samenstel genoemd. Een H₂- of LH₂-installatie bestaat uit verschillende componenten en is daarom ook een samenstel. De wet- en regelgeving voor het ontwerp van drukapparatuur geldt ook voor samenstellen.

Ontwerp

Drukapparatuur is een arbeidsmiddel met risico’s. De risico’s hebben niet alleen betrekking op de werknemers die ermee werken, maar ook op de omgeving en het milieu. Daarom stelt de wetgever eisen aan het op de markt aanbieden en in bedrijf stellen, het gebruiken en nadien wijzigen van drukapparatuur. Dit is in Nederland vastgelegd in het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016. Op het in de handel brengen van drukapparatuur zijn Europese productrichtlijnen van toepassing. Dat betekent dat een fabrikant alleen producten in de handel mag brengen (voor het eerst op de markt mag aanbieden) die voldoen aan deze richtlijnen.

Bij de bouw van een H₂- of LH₂-installatie is het van groot belang om vooraf vast te stellen wie de fabrikant is:

• Wordt een H₂- of LH₂-installatie gebouwd of gewijzigd onder verantwoordelijkheid van een derde partij (een leverancier, een installateur, enz.) die de H₂- of LH₂-installatie in zijn geheel verhandelt aan de latere gebruiker, dan treedt deze derde partij in de rol van fabrikant. De derde partij is daarmee verantwoordelijk voor de naleving van de eisen die van toepassing zijn op dit samenstel.
• Wordt de H₂- of LH₂-installatie gebouwd of gewijzigd onder verantwoordelijkheid van de gebruiker, dan wordt déze de fabrikant. De onderdelen worden geleverd door verschillende fabrikanten, maar de gebruiker is degene die de diverse onderdelen tot één functioneel geheel maakt. De gebruiker is ervoor verantwoordelijk dat het samenstel voldoet aan de Europese richtlijnen.

De ontwerpeisen voor een H₂- of LH₂-installatie liggen vast in de Europese Richtlijn drukapparatuur (PED). Deze richtlijn kent, zoals elke Europese productrichtlijn, essentiële veiligheidseisen die van toepassing zijn op alle drukapparatuur en samenstellen die in de handel worden gebracht. De fabrikant heeft de plicht om bij het ontwerp van drukapparatuur en samenstellen een analyse te maken van de risico’s en gevaren die bestaan ten gevolge van de druk. Bij het ontwerp en de bouw van drukapparatuur of het samenstel moet hij vervolgens rekening houden met deze risicoanalyse. De fabrikant kiest de meest passende maatregelen waarbij hij zich moet houden aan onderstaande beginselen:

• Gevaren worden zoveel als redelijkerwijs mogelijk is, geëlimineerd of verkleind in het ontwerp.
• Er worden passende beschermingsmaatregelen getroffen tegen gevaren die niet kunnen worden geëlimineerd.
• De gebruikers worden, indien van toepassing, geïnformeerd over nog bestaande gevaren en vermeld wordt of het nodig is dat er passende gevaar verminderende maatregelen worden genomen voor de installatie en/of het gebruik ervan. Deze maatregelen worden opgenomen in de gebruikershandleiding.

De risicoanalyse van de fabrikant is gebaseerd op scenario’s die in grote lijnen overeenkomen met de scenario’s die zijn beschreven in hoofdstuk 4 van deze PGS.

De essentiële eisen die worden gesteld aan het ontwerp van het drukapparaat (H₂- of LH₂-installatie), zijn vastgelegd in bijlage I van de Richtlijn drukapparatuur.

De fabrikant moet voldoen aan deze eisen en dat betekent onder andere dat:

• H₂- of LH₂-installatie voldoende sterk is om de belastingen die kunnen worden verwacht (kracht, brand, hogedruk, enz.) te weerstaan;
• maatregelen zijn genomen om de H2- of LH2-installatie veilig te bedienen;
• de H₂- of LH₂-installatie zodanig is ontworpen dat deze veilig kan worden geïnspecteerd;
• de H₂- of LH₂-installatie veilig kan worden gevuld en geleegd;
• passende beveiligingen (zoals drukontlastkleppen of veerveiligheden) zijn aangebracht om in te grijpen als de druk ontoelaatbaar stijgt. Als een beveiliging wordt aangesproken, moet deze afblazen op een zodanige plaats dat daarbij geen gevaar voor personen kan optreden.

Om te voldoen aan de essentiële eisen kan de fabrikant een geharmoniseerde norm toepassen. Dit is echter niet verplicht. Als de fabrikant geen geharmoniseerde norm toepast, zal hij moeten aantonen dat de H₂- of LH₂-installatie wel voldoet aan de essentiële eisen van de PED.

Door middel van het doorlopen van een conformiteitsbeoordelingsprocedure laat de fabrikant zien dat hij voldoet aan de essentiële eisen van de PED. In de Europese productwetgeving is bepaald dat een EU-conformiteitsbeoordelingsinstantie (EU-CBI) toezicht moet houden op deze procedure. Een EU-CBI is geaccrediteerd door de Raad voor Accreditatie. De mate van toezicht is afhankelijk van het risico.

Met het aanbrengen van CE-markering (‘Conformité Européenne’) verklaart de fabrikant dat het apparaat voldoet aan de daarvoor geldende Europese eisen. Als de fabrikant een derde partij is (dus niet de gebruiker), moet déze CE-markering aanbrengen op de H₂- of LH₂-installatie. Op de H₂- of LH₂-installatie (het samenstel) hoeft slechts één CE-markering te worden aangebracht, dus niet één op elk afzonderlijk drukapparaat. Aan de andere kant behouden drukapparaten die met een eigen CE-markering in het samenstel zijn opgenomen, wél de eigen markering. Samen met de CE-markering moet algemene informatie (zoals naam en adres van de fabrikant, bouwjaar en essentiële maximaal toelaatbare grenswaarden) en specifieke gegevens die voor een veilige installatie, werking en gebruik van belang kunnen zijn (zoals afmetingen, toegepaste persdruk, insteldruk drukbeveiliging, vermogen, enz.), op de kenplaat worden aangebracht.

Nadat de conformiteitsbeoordelingsprocedure met succes is doorlopen, stelt de fabrikant een verklaring van overeenstemming op. Dit is een verklaring dat de H₂- of LH₂-installatie voldoet aan de essentiële eisen van de van toepassing zijnde productrichtlijnen. Verder stelt hij een technisch dossier samen.

Dit dossier omvat ten minste:

• een algemene beschrijving van de H₂- of LH₂-installatie;
• ontwerp- en fabricagetekeningen en schematische voorstellingen van componenten;
• beschrijvingen en toelichtingen bij de tekeningen en schematische voorstellingen;
• een lijst van toegepaste (geharmoniseerde) normen;
• berekeningen van ontwerpen, uitgevoerde controles;
• testverslagen.

De fabrikant is niet verplicht het technisch constructiedossier te overhandigen aan de gebruiker, maar het is raadzaam om met de aanschaf van de H₂- of LH₂-installatie te bedingen dat het technisch dossier wordt meegeleverd.

Ten slotte is de fabrikant verplicht een gebruikershandleiding mee te leveren met de H₂- of LH₂-installatie. Hierin staan de restrisico’s beschreven en worden instructies gegeven hoe de installatie veilig kan worden bedreven.

Gebruik De wet (het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016) stelt niet alleen eisen aan het in de handel brengen van drukapparatuur, maar ook aan de ingebruikneming en het gebruik van drukapparatuur. Het is de verantwoordelijkheid van de gebruiker van de H₂- of LH₂-installatie om hieraan te voldoen. De gebruiker moet H₂- of LH₂-installatie laten keuren voordat deze in gebruik wordt genomen, bij wijzigingen of reparaties en verder zo vaak als nodig is.

De indeling van drukapparatuur bepaalt wie deze keuringen moet uitvoeren en wanneer de keuringen moeten plaatsvinden. Dit is geregeld in de Warenwetregeling drukapparatuur 2016. Verplichtingen die zijn opgenomen in een besluit, worden vaak uitgewerkt in een regeling. In de Warenwetregeling drukapparatuur 2016 is drukapparatuur ‘aangewezen’ die in de risicocategorie valt die moet worden gekeurd door een NL-conformiteitsbeoordelingsinstantie (NL-CBI). Ook een NL-CBI is door de Raad voor Accreditatie geaccrediteerd.

Drukapparatuur die niet is aangewezen, moet op grond van het Arbobesluit worden gekeurd door een deskundige.

De ‘aangewezen’ drukapparatuur in de H₂- of LH₂-installatie moet worden gekeurd voordat deze de eerste keer in gebruik wordt genomen. Het doel van de keuring voor ingebruikneming is vast te stellen of de H₂- of LH₂-installatie voldoet aan de Europese richtlijnen en veilig kan worden gebruikt. Daarbij wordt onder andere beoordeeld of de installatie is opgesteld zoals is opgenomen in de handleiding. De keuring wordt uitgevoerd door een NL-CBI; deze geeft een verklaring van ingebruikneming af.

Het doel van de periodieke herkeuring is vast te stellen of de installatie nog veilig kan worden gebruikt. ‘Aangewezen’ drukapparatuur wordt elke vier jaar gekeurd door een NL-CBI. Hiervoor wordt een verklaring van herkeuring afgegeven. De keuring van niet-aangewezen drukapparatuur moet worden uitgevoerd door een deskundige en ook deze stelt hiervan een rapportage op. Dit is verplicht op basis van het Arbobesluit. De gebruiker is ervoor verantwoordelijk dat er afstemming plaatsvindt met de NL-CBI en de deskundige over hoe [het type installatie] in zijn geheel weer veilig kan worden gebruikt.

Ook het uitvoeren van reparaties en wijzigingen aan de H₂- of LH₂-installatie is de verantwoordelijkheid van de gebruiker. Daarbij is veelal toezicht vereist door een NL CBI. Voordat een reparatie of wijziging wordt uitgevoerd, wordt aangeraden om contact te zoeken met een NL-CBI. Bepaalde ingrijpende wijzigingen kunnen tot gevolg hebben dat de gegevens op de kenplaat niet meer kloppen. In dat geval moet een EU-CBI hierbij worden betrokken. Regulier onderhoud aan de H₂- of LH₂-installatie moet worden uitgevoerd zoals is voorgeschreven in de handleiding van de fabrikant.

Zolang de H₂- of LH₂-installatie in werking is of in werking kan worden gesteld, bewaart de gebruiker de volgende documenten:

• de EG-verklaring van overeenstemming (volgens de ‘oude’ PED 97/23/EG) of de EU-conformiteitsverklaring (volgens de ‘nieuwe’ PED 2014/68/EU);
• de gebruiksaanwijzing;
• de verklaring van ingebruikneming;
• de verklaring van herkeuring;
• het aantekenblad;
• de bij de beoordelingen en keuringen behorende rapporten.

Het aantekenblad wordt meegeleverd met de verklaring van ingebruikneming. Uitsluitend de betrokken NL-CBI is bevoegd op het aantekenblad aantekeningen te maken.

De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder op de naleving van de Arbowet (en het Arbobesluit) en de Warenwet (en het Warenwetbesluit drukapparatuur 2016). De verplichtingen uit deze wetten worden niet als maatregel opgenomen in deze PGS. In deze informatieve tekst worden de verplichtingen van de gebruiker samengevat. De verplichtingen in de Arbowet en de Warenwet en de onderliggende besluiten kunnen evenmin worden opgenomen in een omgevingsvergunning.

Wanneer de kans bestaat dat er mogelijk een explosieve atmosfeer ontstaat, zijn er twee vormen van direct werkende wetgeving van toepassing. Enerzijds zijn er de verplichtingen voor de werkgever die voorvloeien uit het Arbeidsomstandighedenbesluit. Anderzijds zijn er de verplichtingen voor de fabrikant van explosieveilige apparatuur die voortvloeien uit het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016.

Hieronder wordt een nadere toelichting gegeven op deze besluiten. De verplichtingen vanuit deze besluiten zijn niet in deze PGS opgenomen.

De Nederlandse Arbeidsinspectie is toezichthouder op de naleving van beide besluiten.

Meer informatie is te vinden in de volgende documenten:

• ATEX 2014/34/EU guidelines, 2nd edition – December 2017;
• Niet-bindende praktijkgids met het oog op de tenuitvoerlegging van Richtlijn 1999/92/EG – april 2005;
• Richtlijn voor uitvoering van productvoorschriften van de EU (de Blauwe Gids) – 2016.

Verplichtingen werkgever

Wanneer er binnen een bedrijf brandbare stoffen (gassen, vloeistoffen en vaste stoffen) aanwezig zijn, dan bestaat het gevaar op explosie. Werknemers moeten worden beschermd tegen dit gevaar.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit heeft daartoe verplichtingen opgenomen waar de werkgever invulling aan moet geven. Deze verplichtingen hebben tot doel:

• het ontstaan van explosieve atmosferen zo veel mogelijk voorkomen;
• de ontsteking van explosieve atmosferen vermijden;
• de schadelijke gevolgen van een explosie beperken.

De verplichtingen waar de werkgever invulling aan moet geven, staan beschreven in hoofdstuk 3 Inrichting arbeidsplaatsen, paragraaf 2a; artikel 3.5a t/m 3.5f van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Samengevat betreft dit de volgende verplichtingen:

• het beoordelen van explosierisico's (risico-inventarisatie en -evaluatie);
• het indelen van gebieden waar explosieve atmosferen kunnen voorkomen in gevarenzones;
• het nemen van zowel technische als organisatorische maatregelen in gevarenzones;
• het informeren van medewerkers;
• het vastleggen van bovenstaande in een explosieveiligheidsdocument.

Met het opnemen van deze verplichtingen in het Arbeidsomstandighedenbesluit is de Europese richtlijn 1999/92/EG in de Nederlandse wetgeving opgenomen.

Informatieve aanwijzingen voor het opstellen van een gevarenzone-indeling staan beschreven in NPR 7910-1 voor gasexplosiegevaar en NPR 7910-2 voor stofexplosiegevaar.

Aanvullende informatie over het opstellen van een explosieveiligheidsdocument en hoe een werkgever moet omgaan met explosieveiligheid, zijn te vinden via www.arboportaal.nl/onderwerpen/explosieveiligheid-atex.

Explosieveilige apparatuur

De in de voorgaande paragraaf genoemde gevarenzone-indeling kent een indeling naar zones overeenkomstig onderstaande tabel.

Wanneer er sprake is van een gevarenzone, dan moet de apparatuur die wordt geplaatst binnen deze zone, geschikt zijn overeenkomstig het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016 volgens het volgende principe:

• Zone 0/ 20 – categorie 1-apparatuur;
• Zone 1/ 21 – categorie 1-apparatuur of categorie 2-apparatuur;
• Zone 2/ 22 – categorie 1-apparatuur of categorie 2-apparatuur of categorie 3 apparatuur.

Het is de fabrikant van de apparatuur die in zijn EU-conformiteitsverklaring aangeeft welke categorie de desbetreffende apparatuur heeft en wat het beoogde gebruik ervan is. Deze EU-conformiteitsverklaring is een verplichting voor fabrikanten en komt voort uit de Europese productrichtlijn 2014/34/EU. Deze richtlijn heeft betrekking op de technische integriteit en bevat doelvoorschriften voor apparatuur en beveiligingssystemen die worden gebruikt op plaatsen met explosiegevaar.

In Nederland is de productrichtlijn 2014/34/EU geïmplementeerd in het Warenwetbesluit explosieveilig materieel 2016.

Aandachtspunten bij H₂- en LH₂-installaties

Als gevolg van het vrijkomen van waterstof kan er zich een explosieve atmosfeer vormen. De installatie zal zich hierdoor geheel of gedeeltelijk in zijn eigen gevarenzone bevinden. De gevarenzone zal zich waarschijnlijk uitstrekken tot buiten de installatie.

Het is voor de werkgever van belang dat hij informatie heeft over de omvang en de klasse van gevarenzone die door de installatie (of onderdelen daarvan) wordt (worden) gecreëerd. Hij moet conform het Arbeidsomstandighedenbesluit passende maatregelen nemen ter bescherming van de werknemers. Deze informatie zal moeten worden geleverd door de leverancier van de installatie. De leverancier beschikt over informatie omtrent temperaturen, drukken en technische specificaties van onderdelen die van belang zijn bij het bepalen van de gevarenzones. De vorm waarin de informatie wordt geleverd (bijvoorbeeld een complete zoneringstekening), moet worden afgestemd tussen eindgebruiker/werkgever en leverancier.

Apparaten die onderdeel zijn van de installatie, moeten door de leverancier van de installatie worden geselecteerd op geschiktheid voor toepassing in een gevarenzone.

Wanneer het samenstel op locatie wordt samengebouwd (installatie), dan valt het geheel buiten het toepassingsbereik van de Europese productrichtlijn 2014/34/EU.

Wordt het samenstel geleverd als een kant-en-klaar-product, dan valt dit product wel onder de Europese productrichtlijn 2014/34/EU en moet de fabrikant overeenstemming met deze richtlijn aantonen. De fabrikant moet instructies verstrekken voor het installeren, gebruik, onderhoud, enz. van het samenstel.

Wijzigingen aan bestaande installatie

Indien aan een bestaande installatie wijzigingen worden doorgevoerd, dan zal opnieuw moeten worden vastgesteld in hoeverre de wijzigingen van invloed zijn op het ontstaan van een explosieve atmosfeer. Indien dit het geval is, zullen maatregelen ter voorkoming van ontsteking en bescherming van werknemers opnieuw moeten worden overwogen.

Bij substantiële wijzigingen aan explosieve atmosfeer-gecertificeerde apparatuur zal opnieuw overeenstemming met de 2014/34/EU-richtlijn, volgens de daarvoor geldende procedures, moeten worden vastgesteld. Dit geldt ook wanneer de eindgebruiker wijzigingen aanbrengt. De eindgebruiker wordt in dat geval beschouwd als fabrikant.

Wijzigingen aan een bestaande installatie kunnen bestaan uit het vervangen van onderdelen (als gevolg van slijtage), reparatie of modificaties.

Waterstof is 14 keer lichter dan lucht en is het kleinste molecule, daardoor kan het ook makkelijk voor lekkages zorgen. Waterstof verspreidt zich daarnaast ook nog eens gemakkelijk (3,8 keer sneller dan aardgas) waardoor het zich snel verdunt. Ook heeft het een snelle stijgsnelheid (20 m/s, 6 keer sneller dan aardgas). Wanneer waterstofgas geen belemmeringen tegenkomt, zoals bijvoorbeeld een dak, zal het gas niet blijven hangen en zich ophopen rond een lek. Dit is wel afhankelijk van hoe het gas opgeslagen is, in gas of als vloeistof. Uit onderzoek is namelijk gebleken dat bij een lekkage van een ~2,5cm leidingbreuk van vloeibaar waterstof een plas gevormd wordt en dat het gas over de grond kan verspreiden en dus niet meteen vervliegt (1). Ook blijven lekkages van leidingen in gas vorm een gevaar, er zijn incidenten bekent waar lekkages uit een leiding van enkele mm tot een flinke brand hebben geleid.

In gesloten ruimtes verspreid waterstof snel, het gas zal stijgen en zich bovenin de ruimte ophopen. Aangezien waterstof een klein molecuul is kan het zich ook makkelijker verplaatsen naar andere ruimtes (2). Ook kan waterstof door gipswanden heen gaan (3).

Gasdetectie kan helpen om mensen en omgeving te alarmeren. Het dragen van een persoonlijk gasdetectie wordt niet gezien als PBM, maar als arbeidsmiddel.

Waterstofgas is zeer licht ontvlambaar en is explosief vanaf 4 vol% (LEL) tot 75 vol% (UEL) in de lucht. Voor de ontsteking is maar weinig energie nodig (0,02 mJ), echter bij concentraties lager dan 10 vol% is de benodigde energie voor ontsteking ongeveer gelijk aan de minimaal benodigde ontstekingsenergie voor aardgas en benzine bij hun stoichiometrische punt. Bij 29 vol% waterstof (in lucht) is de ideale samenstelling bereikt (stoichiometrische mengsel), waarbij de laagste hoeveelheid energie nodig is om te ontsteken.

Dit hoofdstuk bevat een overzicht van de gangbare sensoren voor het detecteren van waterstofgas. Omdat de ontwikkeling op het gebied van gasdetectie voor waterstof snel gaat, kan het zijn dat er nieuwere technieken op de markt zijn die hier nog niet genoemd zijn. De sensoren hebben elk hun specifieke eigenschappen. Gelet op de uitgangspunten en maatregelen in deze PGS is het van groot belang om de juiste sensor toe te passen. De specifieke eigenschappen van de verschillende gangbare sensoren zijn in dit hoofdstuk beschreven:

• Thermisch geleidende sensor;
• Katalytische sensor;
• Elektrochemisch sensor;
• Optische sensor;
• Palladium film sensor;
• Molecular Property Spectrometer (MPS);
• Ultrasoon sensor;
• Vlamdetectie.

Thermisch geleidende sensor

Thermisch geleidende sensoren zijn alleen toepasbaar voor gassen waarvan de thermische geleiding sterk afwijkt van lucht. Lichter ontvlambare gassen (met een relatief lage moleculaire massa) kunnen redelijk goed worden gedetecteerd. Waterstof kan over een groot bereik worden gemeten, sommige fabrikanten claimen een bereik van 0-100 vol%. Recentelijk zijn er ook sensoren op de markt gericht op het meten van lage concentraties waterstof. Thermische geleidende sensoren zijn stabiel, (meestal) niet stofspecifiek, kunnen functioneren onder zuurstofloze omstandigheden, hebben een groot meetbereik (tot 100 vol% waterstof) en zijn weinig vatbaar voor sensorvergiftiging. De sensor wordt wel beïnvloed door omgevingsparameters zoals: temperatuur, druk en luchtvochtigheid. Hiervoor kan dan weer gecorrigeerd worden.

Katalytische sensor

Katalytische sensoren zijn geschikt voor het detecteren van brandbare gassen (maar niet stof specifiek). De sensor bestaat uit twee dunne platina draden die in een keramisch pellistor (bolletje) met elkaar in een (elektrische) brug van Wheatstone verbonden zijn. Één pellistor is gecoat met een katalysator die de oxidatie mogelijk maakt van een brandbaar gas, de andere pellistor is dicht. De pellistors zijn verwarmd tot 500-550°C. Wanneer een brandbaar gasmengsel in contact komt met de verwarmde pellistor, verbrandt het gas en komt warmte vrij. Hierdoor stijgt de temperatuur van de pellistor, met als gevolg dat de weerstand van de draadspoel verandert. Deze waarde wordt uitgedrukt tot een LEL waarde van het gekalibreerde gas. De meetgevoeligheid van de sensor vertoont een sterk verval in de tijd. Bij hogere concentraties van een brandbaar gas in de lucht kan de sensor onjuiste waarden vaststellen. Ook moet er altijd minimaal 10 vol% zuurstof aanwezig zijn voor een goede werking van de sensor. Een ander nadeel is dat een katalytische sensor minder gevoelig is voor het meten van een concentratie waterstof.

Elektrochemische sensor

Elektrochemische sensoren zijn sensoren die stofspecifiek meten. Het is mogelijk waterstof te meten met een elektrochemische sensor. Tijdens de meting vindt er een chemische (redox)reactie plaats tussen een kathode en een anode. Waterstof wordt geoxideerd op het oppervlak van de elektrode waar een dun laagje katalysator op is aangebracht (zoals palladium). Door dit oxidatieproces ontstaat er een elektrisch signaal wat gecorreleerd kan worden aan een concentratie waterstof. Om dit chemisch proces goed te laten lopen is er zuurstof nodig (kleine hoeveelheden).

Deze sensoren zijn commercieel goed verkrijgbaar bij verschillende fabrikanten. De sensoren zijn klein, hebben een goede gevoeligheid (ppm tot vol% bereik) en een groot lineair bereik. De sensoren zijn stabiel en hebben een gemiddelde levensduur van 1,5-2 jaar. De sensor heeft wel een beperking in temperatuur en kan kruisgevoelig zijn voor andere gassen (bijvoorbeeld CO).

Optische sensor

Waterstof kan niet direct met een optische sensor gemeten worden omdat waterstof geen licht absorbeert uit het ultraviolette , zichtbare en infrarode spectrum. Er zijn wel systemen op de markt die gebruik maken van mediators die waterstof opnemen en van kleur veranderen wat optisch waargenomen kan worden. Hierbij is de sensorpunt gecoat met waterstofgevoelige chemicaliën zoals wolfraam of molybdenumoxide. Deze sensoren hebben een goede gevoeligheid voor waterstof, simpel mechanisme, stabiel en sommige reversibel (icm zuurstof). Echter de reactietijd van deze sensoren is relatief hoog en nauwkeurigheid is relatief laag. Een voorbeeld hiervan zijn meetbuisjes (zelf aflezen) of het toepassen van deze techniek in cartridges waarbij een lens de kleurverandering afleest. Tevens is het mogelijk om dit actieve materiaal in verf te verwerken die dan van kleur verandert wanneer deze in contact komt met waterstof.

Palladium filmsensor

Palladium filmsensor maakt gebruik van de verandering van elektrische lading wanneer waterstof geabsorbeerd wordt door palladium. Deze techniek is nog niet grootschalig commercieel toegepast omdat palladium erg snel vergiftigd wordt door zwavelhoudende componenten. Vooral de lange duur stabiliteit is nog niet bewezen van deze techniek. Een ander groot nadeel is de lange reactietijd (30 sec.).

Molecular Property Spectrometer (MPS)

Deze sensor meet meerdere thermodynamische en elektrostatische molecule eigenschappen van het te analyseren gas of damp. Dit gebeurt binnen enkele seconden, waarna de software identificeert welke stoffen aanwezig zijn in het gas. Deze sensor kan meerdere (15 soorten) ontvlambare stoffen tegelijkertijd accuraat detecteren. Doordat de sensoren individuele moleculen detecteert kan deze de waarde aangeven van die specifieke stof waardoor de onderste explosie grens (LEL) ook echt die van de stof is. De sensor heeft weinig last van verval, vergiftigingen of afwijkingen. Daarnaast is het een zelf-monitorende sensor, wat betekent dat de detector constant zijn eigen werking controleert en automatisch een melding geeft bij problemen. De sensor heeft daarom ook geen kalibratie in het veld nodig gedurende de levensduur. Deze techniek is nog vrij nieuw (5-10 jaar ontwikkeling) waardoor misschien nog niet alle kinderziektes ontdekt zijn en deze wellicht een hogere aanschaf prijs heeft.

Ultrasoon sensor

Een ultrasoon sensor werkt op een totaal ander principe dan bovenstaande sensoren. In plaats van verbranding of reactie “luistert” deze sensor naar hoge-druklekkages. Hiermee kunnen hele kleine lekkages al gedetecteerd worden. Deze sensoren dienen als gebiedsbewakingsysteem en werken in een vroeg stadium van een lekkage. Met deze sensor moet goed gekeken worden of er niet vaak vals positief alarmeringen komen voor handelingen die verricht worden waarop de sensor reageert.

Vlamdetectie

Bij vlamdetectie wordt er pas actie ondernomen als er een vlam gedetecteerd worden. Dit kan op verschillende manieren bijvoorbeeld door toepassing van een multikanaal infrarood detector. Deze detector kan over een grote afstand (tientallen meters) binnen enkele secondes waarnemen dat er een gas ontstoken wordt. Vlamdetectie alarmeert echter niet bij lekkages, wanneer deze (nog) niet zijn ontstoken.

Overige technieken om waterstof te detecteren, maar geen gangbare technieken voor gebiedsbewaking of als draagbaar meetmiddel, zijn:

• Katalytisch bed;
• GC-MS;
• Dauwpunt sensor.

Dauwpuntsensoren

Wanneer waterstof sterk gekoeld is, verandert de toestand van het gas naar een vloeistof. Wanneer er een lek is bij dit soort installaties kan het waterstof reageren met zuurstof (uit de lucht) en wordt water gevormd. Dit zal meteen condenseren en daardoor meetbaar met een dauwpuntsensor. Met behulp van een dauwpuntsmeter met een laag meetbereik van -60°C of een meetbereik van -100°C kan de geringste aanwezigheid van water (en dus een lek) gedetecteerd worden. Dauwpuntsmeters maken gebruik van Hyper Thin film Al2O3 sensoren. Het principe van deze HTF-Aluminiumoxide sensoren is dat de hygroscopische Aluminiumoxide poriën, water op een reversibele manier kunnen adsorberen. De elektrische capaciteit gemeten tussen de aluminiumoxide en een gouden poreuze toplaag verandert lineair met de waterdampspanning van de lucht en kunnen op deze manier makkelijk lage dauwpunten tot -100°C meten. Aangezien deze sensor ook zal reageren op waterdamp in de lucht kan deze sensor alleen op specifieke installaties toegepast worden.

Niet te gebruiken sensoren zijn:

• Photoionization Detector (PID);
• Infrarood sensor (IR-sensor).

Photoionization Detector (PID sensor)

Photoionisatie sensoren maken gebruik van een UV-lamp waarbij het te meten gas aan hoogenergetische fotonen worden blootgesteld. De moleculen in het gas verliezen door deze aan straling tijdelijk een elektron waardoor positief geladen ionen worden gevormd. De ionisatie-energie wordt aangegeven in elektronvolt (eV) en geeft aan hoeveel energie er nodig is om een molecuul in geïoniseerde (geladen) toestand te brengen. Deze ionisatie-energieën zijn stof specifiek, net zoals bijvoorbeeld het kookpunt of dampdruk. Om een gas te ioniseren moet de ionisatie-energie van het te meten gas kleiner zijn dan de fotonenenergie van de in de PID-sensor gebruikte lamp. Gassen met een ionisatiepotentieel hoger dan 11,7 eV, zoals bijvoorbeeld zuurstof (12,1 eV), methaan (12,51 eV) en waterstof (13.60 eV), kunnen met een PID-sensor niet worden gemeten. Een PID-sensor is niet geschikt voor het detecteren van waterstof, ongeacht de gebruikte UV-lamp.

Infrarood sensor (IR sensor)

De infrarood sensor kan gebruikt worden om het % LEL van koolwaterstoffen te meten. Bevat het gasmengsel een aandeel van koolwaterstoffen, dan wordt een deel van de straling (deels) geabsorbeerd. Met een fotogevoelig element wordt een elektrisch signaal verkregen proportioneel aan de lichtintensiteit. Sommige covalente bindingen, waaronder verbinding tussen het koolstofatoom en een waterstofatoom absorberen infrarood licht. De waterstof-waterstof covalente binding absorbeert echter geen infraroodlicht. Hierdoor is de infrarood sensor niet geschikt voor het meten van waterstof.

De beste sensor voor alle situaties bestaat niet, dit hangt volledig af van de situatie en het doel van de toepassing(lek-, gebieds- of persoonsbewaking). Elektrochemische sensoren zijn erg geschikt voor het meten van concentraties in het ppm bereik, terwijl Molecular Property Spectrometer sensor geschikt is voor concentraties in het vol% bereik.

Voor het tijdig detecteren van waterstof behoren voldoende sensoren in de ruimte te zijn aangebracht. Door de eigenschappen van waterstof en omgevingsfactoren is het niet mogelijk om in algemene zin aan te geven wat de minimale hoeveelheid sensoren per oppervlakte moet zijn voor tijdige detectie. Hiervoor zijn gespecialiseerde bedrijven die hierover kunnen adviseren. Wat erg belangrijk is dat gasdetectie ingezet moet worden om in te laten grijpen in een zo vroeg mogelijk stadium van een lekkage. Wanneer er bijvoorbeeld een lek is van enkele liters per uur heeft het schakelen van een klep om dit lek te stoppen niet veel zin om de waterstofwolk die ontstaan is te voorkomen, wel om de wolk niet verder in grote toe te laten nemen. Naast het plaatsten van gas detectoren is het dus ook erg belangrijk dat er geen ontstekingsbronnen aanwezig zijn.

Ongeacht het oppervlak van de ruimte behoren er ten minste twee sensoren hoog in de ruimte te worden toegepast. Dit onder meer vanuit het oogpunt van redundantie. Er behoort rekening te worden gehouden met de vorm van het dak en de aanwezigheid van rookschotten, dichte spanten of lichtstraten. Een dergelijke vorm van compartimentering aan plafondzijde kan leiden tot een hoger benodigde sensordichtheid.

Sensoren en overige meet- en regelapparatuur voor de detectie behoren te voldoen aan NEN-EN 50402. Deze norm is gericht aan de fabrikant van de apparatuur. Stroom- en signaleringskabels tussen de verschillende onderdelen van de beveiligingsketen behoren te voldoen aan NEN 8012 voor zover deze onderdelen (sensoren en de centrale) in gescheiden ruimten zijn opgesteld. Uitgangspunt is het functioneel behoud van de veiligheidsketen in het geval van een brand in de inrichting. Het onderhoud en de kalibratie van de sensoren en draagbare meetapparatuur behoort plaats te vinden volgens NEN EN IEC 60079-29-2:2015. Een vast bevestigd gasdetectiesysteem behoort te bestaan uit detectoren aangesloten op een centrale en moet voldoen aan de minimumeisen van NEN EN IEC 60079 29-2:2015.

Toelichting: NEN-EN-IEC 60079-29-2 is van toepassing op zowel vaste installaties als mobiele meetapparatuur.

1. The safety of the future hydrogen economy process. Willoughby, M. Royle & D. 2011, Safety and Environmental Protection 89, pp. 452-262.

2. Nederland, Netbeheer. Gedrag van waterstof bij lekkages in gasdistributienet. 2020.

3. Measurements of effective diffusion coefficient of helium and hydrogen through gypsum. Yang, J.C., Pitts, W.M, Fernandez, M. and Prasad, K.

Dit achtergronddocument beschrijft een nadere toelichting op (Voorkomen escalatie bij fakkelbrand). Het doel van deze maatregel is dat de omgeving rondom een motorvoertuig met een H₂- of LH₂-installatie wordt beschermd bij het afblazen van de tanks als gevolg van in werking getreden veiligheidsvoorzieningen (smeltveiligheden c.q. overdrukbeveiliging). Dit kan bijvoorbeeld het gevolg zijn van aanstraling van een H₂-tank bij een omgevingsbrand of het afblazen van waterstof na het langdurig stilstaan van een motorvoertuig met een LH₂-installatie. Bij het afblazen van waterstof gevolgd door ontsteking ontstaat een fakkelbrand waardoor brandoverslag kan plaatsvinden. Gebouwen binnen de erfgrens behoren buiten een stralingscontour van 10 kW/m² te zijn gesitueerd om brandoverslag te voorkomen. Ditzelfde geldt voor de erfgrens zelf (zodat ook objecten daarbuiten voldoende zijn beschermd), tenzij zich aan de andere zijde een openbaar water of een terrein met een agrarische of vergelijkbare bestemming bevindt.

In PGS 6 wordt uitgegaan van 10 kW/m². Voor gebouwen wordt 10 kW/m² op de gevel genomen om als grens te dienen voor het bepalen van schade. Hiervan kan worden afgeweken indien de bestaande bouwwijze van de aanwezige bebouwing een hogere hittestralingsbelasting aankan.

In het Bouwbesluit 2012 wordt in het kader van brandoverslag uitgegaan van 15 kW/m². Hier wordt echter ook uitgegaan van een normale brandkromme in plaats van een koolwaterstofbrandkromme waar de hittebelasting sneller toeneemt ten opzichte van een normale brandkromme. Vanuit Brandweer Nederland wordt om die reden dan ook een stralingscontour van 10 kW/m² geadviseerd. Dit standpunt is overgenomen in de werkgroep PGS 26-2.